Алудна гадарун патал лезгийриз эверзавай

0
80
Гуржистандин пачагь II Ираклий

Кавказдиз атай урусри, Европадин жуь­реба-жуьре халкьарин векилри чи ата-бубайрин уьмуьр ва яшайиш ачухарнавай хей­лин чешмеяр тунва. Абурукай гзафбурухъ акьалтIай еке къимет ава, гьикI ла­гьай­тIа тарихдин а ивирри чаз чи алатай девирриз са къерехдихъай килигдай мумкинвал гузва.

Кавказдиз талукь ахтармишунар кьиле тухвай гзаф алимри лезгийрин кьилин сенятрик малдарвал, чIижерхъанвал ва “таланчивал” (яни регьят къазанжи къачун­  макьсад яз, къваларив гвай уьлквейрал ва халкьарал гьужумар авун) кутунва.

Амма XVIII-XIX асиррин архиврин до­ку­ментрихъ галаз дикъетдивди таниш хьайи­ла ашкара жезвайвал, лезгийриз къазанжияр гъизвай рекьерикай “таланчивилелай” гьакъидихъ кIвалахун са шумуд се­ферда метлеблу тир. Закавказьедин мул­­карал кьиле фенвай сиясатдин вири чуьруькра, пачагьлугъра еке дегишвилер арадал атунин карда гьакъидихъ кьунвай лезгийри иштиракнава.

1796-йисуз кьушунрин регьбер, генерал Валериан Зубова Дербент къачурдалай кьулухъ Дагъустанда арадал атай гьалар тарихчи Дубровина ачухарзава.

II Сурхай хан

Есирда гьатнавай Ших-Али хан катна, Ахцегьа яшамиш жезва. Булвиливни гурви­лив вердиш хьанвай ханди чIехи игьтияж гьиссзава ва ам дидедин патай авай мукьва-кьилийрин патав Элисадиз, я тахьайтIа Персиядиз фидай фикирдал къвезва. И арада адаз камаллу ва тежрибалу II Сурхай хан мугьман жезва. Ада урусар къвез-хъфизвайдакай ва абуру чеб михьиз хъфидалди Ших-Али хандиз Ахце­гьа амукьун меслятзавайди ва пулунин жи­гьетдай куьмекар гун хиве кьазвайди ла­гьана.

Ших-Али хан адахъ галаз рази жезва ва Ахцегьа амукьзава. И вахтунда Дагъус­­тан­диз Сиятельный Портадай (Османрин пачагьлугъ) еке пулар гваз чинебан тапшуругъар ганвай ксар къвезва. Абуру винидихъ тIварар кьунвай ханариз кафирриз акси женгер тухунин шартIуналди пулар теклифзава.

Садлагьана Ших-Али хандин рикIелай — хсуси планар, Сурхай хандин рикIелайни меслятар алатзава. Ахцегьа ва Къази-Къу­­­муха кьушунар кIватIзава, абур Къу­ба­дин ханлухдин Алпан хуьре сад жезва­. Нетижада подполковник Бакунинан дестеяр кукIварзава ва са женгина жергедин аскеррихъ галаз санал кьиле подполковник аваз мад ирид офицер телеф жезва (Н.Ф.Дубровин. “Кавказда урусрин дяведин ва гьакимвилин тарих”. III том).

Генерал Валериан Зубов

Тарихдин и вакъиадай аквазвайвал, чи ата-бубаяр регьятдиз ислягьвилелай дяведал, дяведилай ислягьвилел элячIза­вай. Хсуси ерийрилай ва милли къанажагъдин, медениятдин кьетIенвилерилай башкъа яз, чи халкьдин уьмуьр общест­венно-политический рекьяй туькIуьр хьанвай къайдади абур пулунихъ кIвалах­дай­бур хкядай жемятдиз элкъуьрнавай.

Лезгийриз гьам хуьн, гьамни алудна га­­дарун патал “теклифзавай”. “Ибраим ханди­ фадлай чаз кхьин хъийизмач. Хаба­рар чав архадин ва секин чкадин суракьда­ аваз ада­кай катиз, чи ва къваларив гвай маса гьа­­ким­рин патав къвезвайбуру агакьарзава. Абурун гафаралди, Ибраим ханди 700 лезгидикай ибарат кьушун кIватI­нава ва абур Шуьше­­дин къеледа ава. Кьушун кIва-тIу­нин­ себебни ам я хьи, хандиз вич стхадихъ ва яргъал тир мукьва-кьилийрихъ га­лаз гьуьжетриз акъатайтIа, абуру хабарсуз вич рекьиз ки­чIезва…”, — кхьизва 1783-йисуз II Ираклий па­чагьди Потемкиназ (XVIII асирда эрменийринни урусрин алакъаяр. 1760-1800-йисар. IV том. Ереван, 1990. 158-нумрадин документ).

Нухада Селим хандин кьушунрик гзаф лезгияр квайдакай майор Ребиндера 1805-йисан 16-июндиз Цициановаз хабар гузва (АКАК, I том).

Тарихдин чешмейрай аквазвайвал, лезгийриз гзафни-гзаф магълубун, алудна­ гадарун патал эвер гузва. Пулунихъ кIва­лахдайбур, адет яз, кьилевайбур (кавхаяр) арада аваз  хкязавай.

Игьтияж авайбур чеб Лезгистандиз къвезвай, я тахьайтIа кьилевайбуруз теклифзавай ва шартIарин жигьетдай икьрар жезвай. Идалай кьулухъ кавхайри чпин жемятрин арадай гуьгьуьллудаказ иштиракдайбур хкязавай.

“…24-сентябрдиз лезгийрин хейлин кавхаяр царевич Александрахъ галаз икьрар хьун патал Генджедиз фенва. Къе зи патав за Белакандиз рекье тур эрмени По­гос хтана. Ада заз хабар гайивал, Генджедиз фенвай лезгияр, ирид-муьжуьд югъ арадай фейила элкъвена хкведа. Абур Сиг­­нах шегьердал вегьедай кьушундик экечIдайбур кIватIун патал лезги хуьрера къе­къведа…”, — кхьенва подполковник Со­ле­ниуса 1802-йисан 5-октябрдиз генерал-майор Лазареваз рекье тунвай рапортда.­

( КьатI ама )

Бедирхан Эскендеров

Добавить комментарий