ДЕРБЕНТ: агалкьунринни месэлайрин арада

0
58

Дербент. Дагъларин уьлкведин кьиблепата авай гуьрчег, надир ва виридалайни къадим шегьер. Тарихдин хейлин вакъиайрин шагьид, сур девирра къудратлу государство хьайи Кавказдин Албаниядин меркез. Хейлин алимри ва тарихдин гуьмбетри Дербентдин 5000 йис тирди тестикьарзаватIани, РФ-дин Президентдин Указдалди 2015-йисуз ше­гьердин 2000 йисан юбилей къейдна. И вакъиадихъ галаз алакъалу яз, Дербентдин къамат хейлин дегиш хьана: 17 куьче (абу­ру­кай 4 — инвесторрин такьатрихъ), 4 парк цIийикIа туьхкIуьр хъувуна, шегьердин здравоохраненидин объектар капитальный ремонт авуна, инвесторрин такьатрихъ кьакьан мертебайрин 5 кIвалин гьаятар аваданламишна, I Петрдин кIвал-музей арадал гъана, кIелдай 700 чка авай 15-нумрадин мектеб эцигна… Юбилейдин сергьятра аваз шегьер аваданламишунин кIвалахар 2018-йисалди давам жеда.

Алай вахтунда Дербентда гьихьтин гьалар ава? Шегьердин администрациядин ви­лик­ акъвазнавай месэлайрикай важиблубур гьибур я? Чкадин агьалийрин яшайиш­дин­­ шар­­тIар хъсанарун патал вуч ийизва? Ин­­­вес­торар желб авунин кIвалах гьи дережа­да ­тешкилнава? Чна и ва са жерге маса су­­ал­­­риз­ жа­вабар гун  2015-йисан эхиррилай ше­­гьер­дин мэрдин везифаяр тамамарзавай Малик  Жамединович  Баглиевавай  тIа­лаб­на.­­

— Санлай къачурла, шегьер яшайишдинни экономикадин жигьетдай хъсан камаралди еримлу жезва, — гатIунна суьгьбетдив Ма­лик Баглиев. — Мисал яз, налогрин ва налогрин тушир доходар, 2015-йисав гекъигайла, 98,3 млн. манатдин, инвестицийрин кьадар 5 сеферда, кIвалахдай чкайрин кьадар 35 процентдин, налогрин учетда акъвазнавай карчийрин сан 2,8 сеферда артух хьанва. Статистикадин делилралди, 2016-йисуз зегьметдин гьакъи 25 процентдин хкаж хьанва. Республикадин туризмдин министерстводин делилралди, эгер 2015-йисуз шегьердиз 40 агъзур турист мугьман хьанатIа, 2016-йисуз абурун кьадар 91 агъзурдав агакьна. Идалай гъейри, 2016-йисуз налогар гузвай чилерин участокар 29, эцигунрин объектар 15 про­цент­дин гзаф хьана.

  • Малик Жамединович, малум тирвал, Дербентда пулдин такьатар бес тахьунихъ ва я маса себебрихъ галаз алакъалу яз, гьялиз тежезвай месэлайрин сиягь екеди я. Квелай шегьердин администрациядин кьиле аваз алатнавай йисни зуран вахтунда абурукай гьихьтинбур гьялиз алакьна?

— 2012-йисуз арадал атай бедбахтвилин дуьшуьшдин чIуру   нетижаяр арадай акъудун ва зиянар хьанвайбуруз куьмек гун патал, РФ-дин Гьукуматдин къарардалди 36,5 млн. манатдин кьадарда аваз пулдин такьатар чара авуна. Зиянар хьанвайбурукай яшайишдин кIвалер къачун патал арзаяр гайи 7 касдив сертификатар вахкана.

Са йис идалай вилик бюджет авай гьал лап писди тир. 2016-йисан 1-январдин делилралди, шегьердал 202,8 млн. манат бурж алай. Къенин йикъалди адакай 170 млн. манат вахканва. Къейд ийин хьи, кьиле тухвай кIвалахрин нетижада 2016-йисан юкьвара коммунальный къуллугърай, ишлемишай газдин ва энергиядин жигьетдай муниципальный вири идарайрал алай буржарни вахканва. Ихьтин гьалар мад тикрар тахьун патал чна гуьзчивал тухузва. «Агьалияр куьгьне ва аварийный гьалда авай кIвалерай куьчарун» программа кьилиз акъудунин сергьятра аваз, са йис идалай вилик гъиле кьур кIвалерин дараматар эцигна акьалтIарзава.

Налогар кIватIунин кIвалахни къайдадик акатнава. Мисал яз, хейлин йисара налогар гун тийизвай кьилдин ксарихъ ва карханайрин векилрихъ галаз рахана, абур гъавурдик кутунва, тайинарнавайвал  регистрация таву­на, къанунсуздаказ карчивилел машгъул жез­вайбур налогрин учетдал эцигнава, чилин­ участокрикай менфят къачуз, амма абур хсусият яз регистрация тавунвай хейлин дуьшуьшар винел акъудна. Эгер 2015-йисуз кьилдин ксарин эменнидилай кIватIзавай на­логрин кьадар 1,667 млн. манат тиртIа, 2016-йисуз и делил  2,958 млн. манатдив агакьна…­

  • Инвестицияр желб авуникай вуч лугьуз жеда?

— И кардиз чна кьетIен фикир гузва. ИкI тирди шегьерда авай инвестицийрин кьадар, 2015-йисав гекъигайла, алай вахтунда 5 сеферда артух хьуни (0,668 млрд. манатдилай 3,815 млрд манатдал кьван) субутзава.

  • Нетижаяр гьихьтинбур я?

— 2016-йисуз Кьиблепатан Дагъустанда сад лагьай аквапарк эцигна акьалтIарна. Адахъ цин аттракционар, 2 гьавиз, кафе, фастфуд гала. Йисан къене 20 млн. птулка ички акъуддай Дербентдин чехиррин ва коньякрин завод эцигзава. Са юкъуз 900-дав агакьна гипсокартондин чарар акъуддай цех ­эцигдай  проект  уьмуьрдиз  куьчуьрмишнава. Шегьерда ресторанар ва мугьманханаяр галай медениятдинни машгъулардай центраяр ачухнава. Къе-пака пассажирар санай-­ма­саниз тухуниз талукь проект уьмуьрдиз куь­чуьр­мишунив эгечIда. Автотранспортдин кьве компанияди микроавтобусар маса къачудайвал я. Йисан эхирдалди абурун кьадар­ 40-дав агакьда. Гзаф мертебайрин кIвалер эцигунални  хейлин  инвестицияр  желбнава…

  • Дербентдихъ туризм еримлу авун патал хъсан мумкинвилер ава. Абурукай менфят къачузвани?
Къадим шегьерда туризм еримлу авун патал еке мумкинвилер ава

— Шегьердиз туристар желб авун патал туризм еримлу авунин концепциядал асаслу яз, чна “2016-2018-йисара “Дербент шегьер” шегьердин округдин мулкарал туризм еримлу авун» программа кьабулнава. Идалай гъейри, туризмдин къурулушдик акатзавай  са шумуд объект ишлемишиз вахканва. Алай вахтунда шегьерда 25 мугьманхана ва мини-отелар, 1225 кас патал вири къулайвилер авай 2 турбаза кардик ква. Дербентда 10 сиягьатдин махсус проект кьабулнава. Мадни башкъа, иниз мугьман хьайи туристриз республикадин надир маса пипIеризни фин теклифзава. Дербентдин мулкарал алава офис ачухун патал Россияда туризмдин рекьяй кьилин оператор яз гьисабзавай “Coral Travel” компаниядихъ галаз икьрар кутIун­на­ва. Мукьвара туристар патал Дербентдикай вири малуматар авай алай аямдин туризмдин портал арадал гъида.

  • Малик Жамединович, Сабнова хуьруьз гьахьзавай къекъуьндилай Дербент шегьердин Х.Тагъиеван тIварунихъ галай куьчедал кьван цIийи рехъ тухунин патахъай гьихьтин игьтияж ава?

— 2,5 км. яргъивал алай и рекьи “М-29 Кавказ” шегьре рехъ Х.Тагъиеван куьчедихъ галаз галкIурда. И проектдин сергьятра аваз, Самур-Дербент къаналдал муьгъ эцигун  ва ракьун рекьин винелай 420 метрдин яргъивал авай рехъ тухун фикирдиз къачунва. Эл­къвена къерехдай фидай и рехъ дербентвияр патал лап важиблу я. Шегьердин центр авай пай гзаф транспорт хьуни заланарзава. ЦIийи рекьи чкадин агьалияр патал хейлин къулайвилер яратмишда. Идалай гъейри, и проектди шегьерда экологиядин жигьетдай авай гьалар хъсанаруниз таъсирда.

  • Дербентда авай хци месэлайрикай сад хъвадай цихъ галаз алакъалуди я. И жигьетдай вуч авунва ва вуч хъийида?

— Шегьер хъвадай целди таъминарун хъсанарун патал администрацияди са жерге кIвалахар кьиле тухванва. “Самур-Дербент” водоводдин аварийный гьалда авай участокра ремонтдин кIвалахар тамамарна, цин турбайрай яд авахьзавай хейлин чкаяр туьхкIуьр хъувуна, 1000 метрдин мензилда зарб кваз фидай яд авай водопровод тухвана, “Нуьгди” станциядин мулкарал алай водопровод цIийикIа туьхкIуьр хъувуна.

Къейд ийин хьи, эхиримжи йисуз 10 км. мензилда жуьреба-жуьре диаметрдин турбаяр дегишарнава. Насосрин “Къирхляр” станцияни эцигна акьалтIарнава. Нетижада водоводрай шегьердив агакьзавай хъвадай цин кьадар артухарнава. И карди шегьерэгьлийриз йикъан къене 3 сеферда яд ачухдай мумкинвал ганва. Микрорайонар целди таъминарунин жигьетдай авай гьаларни хъсан патахъ дегиш хьанва.

  • Шегьерда гьалар пайгардик кваз, архаинвал хуьн, чкадин агьалийри къанун-къайдадал амал авун патал гьихьтин серенжемар кьабулзава?
М.Баглиева агьалийрин яшайиш къулайди хьуниз кьетIен фикир гузва

— Дербентда кар алай “Хатасуз Дагъустан” проект агалкьунралди уьмуьрдиз куьчуьрмишзава. 2016-йисуз шегьердин мулкарал терроризмдин гьерекатар кьиле тухвай ва инсанар залукда кьур дуьшуьшар хьан­вач­.

Алатай йисуз профилактикадин 200-дав агакьна мярекатар тешкилна, ИГИЛ-дин (Россиядин мулкарал къадагъа авунва) жергейрик экечIнавайбурун мукьва-кьилийрихъ, терроризмдин тах квай тахсиркарвилерай дустагъар атIанвайбурухъ галаз суьгьбетар авуна. Гзаф мярекатар НАК-дин къуллугъчийрин, РД-дин Гьукуматдин Председателдин заместитель Р.Жафарован, РД-дин Кьилин, АТК-дин РД-да авай аппаратдин векил З.Шайдабегован иштираквал аваз кьиле фена.

2011-йисалай 2016-йисан февралдал кьван шегьерда салафитрин майилар гвай саки 2000 кас къвезвай “Аэропортовская” тIвар алай мискIин кардик квай. И мискIинди тухузвай кIвалахди шегьерда авай жегьилрин арада радикальный экстремизмдин фикиррал алайбурун кьадар артухарзавай. Шегьердин администрациядин ва къанун-къайда хуьдай къурулушрин алахъунар себеб яз, алатай йисан февралдин вацралай мискIиндин кIвалах акъвазарна.

Винидихъ къейднавай ва са жерге маса серенжемрин куьмекдалди Дербентдай Сириядиз, Иракдиз, Афгъанистандиз физвайбурун кьадар тIимилариз алакьнава.

  • Малик Жамединович, алай вахтунда шегьердин администрациядин вилик акъвазнавай кьилин месэлаяр гьибур я?

— Сифте нубатда, шегьердин кеферпата авай чиркин ятар михьи хъийидай имаратар эцигунин кIвалахар акьалтIарна ва гьахьтинбур кьиблепата кардик кутуна кIанзава. Целди таъминардай, марфар къвайила ятар авахьдай, электроэнергиядин сетар къайдадик кутунин игьтияж ава. Шегьердин кьибле­па­та цIийи подстанция эцигун чарасуз я. “Аваин”­ микрорайонда авай 110 кВ-дин ЛЭП яша­йиш­дин объектрилай яргъаз — маса чкадиз акъу­дунин лазимвал ава. “Дагъустандин майвачивилин ва уьзуьмчивилин селекциядинни тежрибадин станция” ФГНУ-ди менфят къачузвай чилин участок шегьердиз хсусиятдиз хкана кIанзава. Шегьердин куьчеяр аваданламишун, ясли-бахчаяр, мектебар эци­гун, муниципалитетдал алай буржар вахкун — ибур вири, энгел тавуна, кьилиз акъудна кIанзавай месэлаяр я.

Гьелбетда, и кIвалахар тамамарун патал пулдин алава такьатар герек къвезва. Эгер шегьердин администрацияди теклифнавай рекьер-хуьлер фикирда кьуртIа, пулдин алава такьатрин чешмеярни арадал къведа. Чи теклифрин арада ихьтинбур ава: кьилдин ксарин доходрилай къвезвай налогар республикадин ва шегьердин бюджетрин арада пайзавай къайда дегишрун: 84%/16% чкадал — 36% / 64%. Эгер ихьтин къайдадал амал авур­тIа, шегьердин бюджетдив йисан къене тахминан 300 млн. манатдин кьадарда аваз алава пулар агакьда. Ихьтин къайдада паюн патал чна “Дербент шегьер” шегьердин округ еримлу хьунин карда государстводин патай куьмек” закондин проект кьабулна ва ам ­фикир чирун патал РД-дин Гьукуматдиз рекье туна. Идалай гъейри, чна государстводин “Дербент шегьер” шегьердин округ РД-дин тарихдинни медениятдин центр хьиз еримлу хьун” программани гьазурна. Амма къенин йикъалди я закон кьабулнавач, я — программа.

Мулкар еримлу хьунив эгечIзавай тегьерар дегишна кIанзавайди мад са делилди къалурзава: 2016-йисуз Дербент шегьердиз дотацийрин пулар ерли чара авунач. Гьа са вахтунда, 2015-йисуз Дербент шегьердай налогар гузвайбуру республикадин бюджетдиз, санлай къачурла, 2 360,6 млн. манат гъана. Им шегьер вич куьмекдихъ муьгьтежзавай вахтунда.

Мадни башкъа, шегьерда ички квай суьр­сет арадал гъизвай чIехи пуд завод (ДЗИВ, ДКК, ВКЗ) аватIани, ички квай суьрсетдал ве­­гьезвай  кирсеба налогрилай (акцизрилай) чкадин бюджетдиз са кепекни къвезвач. Къейд ийин, 2015-йисуз и заводри ганвай кирсеба налогри республикадин бюджетдиз тахминан 900 млн. манат пул гъана. Гьавиляй чна винидихъ тIвар кьунвай заводри кирсеба налогар гунин нетижада республикадин бюджетдиз къвезвай пулдин такьатар шегьердин бюджетдихъ галаз паюн теклифна.

Чкадин метлеб авай месэлаяр гьялун патал шегьердиз чара ийизвай  субсидийрин кьадар артухарнайтIа хъсан жедай…

Эгер винидихъ къейднавай месэлайрал кIукI атайтIа, шегьерэгьлийрин патай авай ­на­разивилерин дережани хейлин агъуз аватда­.

  • Малик Жамединович, чи суалриз тамам жавабар гунай квез сагърай лугьуз кIан­зава. Къуй чи Дербент шегьер мадни гуьрчег, мадни аваданлу, квехъни кIвалах­дин рекье чIехи агалкьунар хьурай!

— Куьнни сагърай!

Мегьамед Ибрагьимов,

Муса Агьмедов

 

Добавить комментарий