Хиб акъатна — хупI акъатна

0
12

Вуна цIи гитI тIуьнани, кIелзавайди? ТIуь­нач. Я залумдин хва, бес вун квекай хьа­на! Хиб акъатзава, фад кван, къайгъуда гьата гитI гьазурунин…

Хуьре эгьли итимди, ихтилат кватайла, лугьуда: “Кацер къеврягь хьанани, хиб алукьнава. ГитI ргадай вахт я, ам галачиз жедайди туш…”

Гьеле чи эрадал къведалди II-I агъзур йисара арадал атанвай ва, дегишвилер тIимил акатна, чи йикъарал агакьнавай лез­гийрин халкьдин календардай хъуь­тIуьн хиб, 15-16 йикъан вахт, 20-феврал­диз­ алукь­зава ва 6-мартдалди давам жез­ва. Вахт алатнаватIани, халкьдин хъсан адет рикIел хкун ва хуьн кутугай кар я.

И вахт квелди кьетIен тир? НикIе-сала кIвалахдай алатар гьазурдай, цIийибурни ийидай. Хиб никIер миянарун, яни анриз фитер тухун патал виридалайни хъсан вахт яз гьисабдай. И чIавуз гатфарин техилар цун патал тумарни гьазурдай.

Къени чи фикир лап рикIивай желбзавайди хибин йикъара Хидир-Небидин сувар къейддай адет я. И сувар квехъ галаз алакъалу я? Малум тирвал, шаркь патан риваятра Хидир (Хизри) эбеди яшамиш жезвай, чан алай цин булах жагъанвай, рекье-хуьле кIеве гьатнавай сеферчийриз куьмекдиз къвезвай сирлу са кас я, ам гьат­та пайгъамбаррин жергедикни кутазва. Адахъ галаз гьамиша алакъалу Илья­са лагьайтIа, гьуьлерал-церал батмиш жез­вайбур къутармишзава.

Лезгийрин риваятра Хидир-Небини Хидир-Ильяс стхаяр я, абуру къайи вахтунда, хибин йикъариз, инсанриз цIай гана, чими авуна. Алим С.Агъашириновади дуьз кьатIайвал, лезгийрин Хидир-Неби Прометеяз ухшар я, адан тIвар акьалтнавай суварни гьеле гъуцарин девирда цIуз ибадат авунихъ галаз алакъалуди я.

Хиб алукьунихъ галаз санал тухудай Хидир-Небидин суварикай С. Агъашириновади кхьизва: “21-февралдиз пакамахъ фад хуьруьн вири магьлейра сувар къейдиз эгечIдай. Гьар са хизанди 1-1,5 къуьл ва гьерен кьурурнавай кIвачер гъидай. Ах­па магьледа чка бес жедай чIехи кьур хкя­дай. Аник цурун чIехи къазанар эцигдай, абуруз къуьлни гьерен кIвачер вегье­дай, бязи вахтара харарни алава хъийидай ва 6 -7 сятинин къене ргадай. Хуьрек агакьдайла хьиз кайванийри гьарда са цIиб некни гъидай ва гьа къазанриз ядай.

Пара тIямлу хуьрек гьазур хьайила, магь­ледин дишегьлийрикай вичиз гьуьрмет авай сада хуьрек “хейре” тIвар алай хъенчIин махсус къапариз акъуддай, амай ди­шегьлий­рини гитI магьледин кIвалер тирвал тухудай.

Гьар са кайваниди, ам жезмай кьван ар­тух къуншийриз, мугьманриз гуз ала­хъиз­, лугьудай: “Хидир-Небидин пай хьуй”. Чи халкьдин суваррикай анжах и сувариз махсус тIуьн гьазурда. Хидир-Небидин су­­вар вич гьар кткана чи рикIел хквезвач, ам­ма гитI, виликдай хьиз вирида ргаз­вач­тIани, чизвайбуруз гилани вичин къадир авай хуьрекрикай я.

ГитI гьазурунин къайда бинедай девиррин къене хвенвайди ятIани, адак са бязи дегишвилерни кутаз жеда. Ингье, месела­, “Лезги газетда” кIвалахзавай Муминат Ка­зимовади, гъавурда авай дишегьлиди, гьикI суьгьбетзаватIа: “ГитI ругун патал пуд югъ виликамаз къуьл це твада. Гьажи­кIа­ярни гьакIа, харарни са югъ вилик, вири — кьилди-кьилди. Абурукай туькьуьлвал хкатда, абур жизви ачух, хъуьтуьлни жеда.

Эвелдай чIехи къажгъанда кьурай якIун кIарабар, малдин кIвачер хьайитIа, вирида­лайни хъсан я, вижеваз ргада. КIа­рабар хк­у­­­­­дайла, абур ргай яд куьзда, куьлуь кIа­­­раб­­­-затI кумукь тавун патал, кIараб­ри­лай алу­дай якIар къажгъандиз хъивегь хъийида­.

Аниз сифте гьажикIаяр, ахпа къуьл, эхирдайни харар вегьеда. ЧIулав истивутни пис же­дач. Саки гьазур хьанвай гитIиз за чIухни (цIу­рурнавай гъеридал тагъламишнавай чи­чIе­­кар) язава, ада хуьрек мадни тIямлу ийида…”

Аквазвайвал, кIелзавайди, дегь-девиррилай чал агакьнавай и хуьрек къени сейли­бурун жергеда ама. ГитI ругуг, мугь­манризни­ эвера, мукьвабурузни твах. Ах­па вавай, са пуд агъзур йис идалай вилик­ни лезгиди хьиз, лугьуз жеда: хиб акъат­на — хупI акъатна!

Алибег Омаров

Добавить комментарий