Къубадин ханар гьибурукай тир?

0
21

( Эвел — 14-15-нумрайра )

Вичикай Къубадин хан хьайила, ада Къайтагъ идара ийизвай Енги-Кентдин уц­мийриз дяве малумарна. Гьуьсейн-хан­ди, кьушун кIватIна, 1689-йисуз “вичел ирс яз атанвай мулк” кьуна ва адан меркез тир Башлыда ацукьна. Амма дагъ­лариз катиз агакьай уцмий Алисултана патарив гвай хуьрерин халкьарин куьмекдалди ам мад Къубадиз чукур хъу­вуна. Идалай гуьгъуьниз са тIимил вахт арадай фейила, Гьуьсейн-хан кечмиш хьана. Адахъ Агьмед-хан тIвар алай хва авай. Агьмед-ханди вичин буба­дин хьтин кьисас вахчунин алахъунар да­вамарна. Адалай Къайтагъ кьаз ва Баш­лыда тахтуна ацукьиз алакьна. Виликан уцмий Алисултан кьейидалай гуьгъуьниз вилаят идара авур уцмий Амир-Гьамза мад дагълариз катна, амма адалай Къайтагъ азад ийиз алакьнач, амни вичин ажалдай кьена. И кар Енги-Кентдин тухумдай тир гуьгъуьнин уцмийди авуна. Адан тIвар­ни Агьмед-хан тир. Адалай Башлыдин ва Къайтагъдин са кьа­дар­ пай азад ийиз алакьна, Агьмед-хан Маджалисдиз фена.

Гуьгъуьнлай уцмий Агьмед-хандилай, вичин нуькеррикай сад гьалдарна, Къубадин хан Агьмед-ха­н яна рекьиз алакьна. Бакиханова  вахт тайинарнавач, амма ва­къиаяр XVIII асирдин лап сифте кьилера, Ирандиз акси экъечIунар башламишдалди кьиле фена. Къубадин хан Султан-Агьмед-хандикай, Бакиханова лугьузвайвал, Агьмед-хандин хцикай ва аламатдин жуьреда къутармишай Гьуьсейн-хандин хтулдикай хьана.

Гуьгъуьнлай Бакиханова кхьизвай  та­рих са кьадар ятIани тикрар жезва­. 1711-йисуз “Гьажи-Гьайб Алпанвиди, Гьажи-Давудан везирди, футфа куту­нал­ди” восстанидиз къарагънавайбуру Худат кьуна ва Персиядин гъилибан Сул­тан-Агь­мед-хан вири хизанни мукьва-кьилияр галаз яна кьена, амма мад Гьуьсейн-Али тIвар алай хурухъ галай аял къутармиш хьана. Гьуьсейн-Али, Сул­тан-Агьмед-хандин хва и сеферда восстанидиз къарагънавайбуру чпи къутармишна ва Ахцегьиз рекье туна (са бя­зибуру ТIа­гьиржалдал рекье туна лугьуз­ кхьизва).

Султан-Агьмед-хан  тахтунай гадарайдалай гуьгъуьниз Къубадин тахтунин ва кьилди и ханлухдин гьалдин гьакъин­дай Бакиханова кхьизвач, идан гьа­къин­дай анжах Сереброва кхьизва. Адан гафаралди, Къубадин ханлух Къази-Къумухдин Сурхай-хан мулкарик акатна.

Къутармишай Гьуьсейн-Али чарадан дердиникай хабар кьадай ксари чIехи авуна, тербияламишна. 1722-йисуз I Петр Дербентдиз атай вахтунда, и ксари — ам къутармишайбуру Гьуьсейн-Али императордин патав гъана. И карни абуру Петрди вичин гьукумдалди ханлух адав вахкун патал авуна, и кIва­лах­ни гуя чIехи пачагьди кьилиз акъудна.

Гуьгъуьнлай Надир-шагьдини ам вичин ихтиярра тестикьар хъувуна, 1736-йи­суз Гьуьсейн-Али-хан уцмий Агьмед-хандин рушал эвленмишна, талукь тирвал, абур меслят хъувуна, гьа и жуьреда­ Маджалисдинни ва Енги-Кентдин тухумрин арада авай душманвилел эхир эцигна. Гьахъ лагьайтIа, ихьтин тайинвал Алкьадаридихъ ава, Бакиханова лагьай­тIа, меслят хъувуникай фикирзавай лугьузва­.

Къубадин ханарин Къайтагъдин дувулрин мана куьрелди гьа ихьтинди я (Аб­бас-Къули-агъа Бакиханов. Гуьлуьс­тан-и Ирам. Баку. 1991, IV 122-125 чинар).

Вакъиаяр гьим гьидан гуьгъуьнлай хьанатIа, галай-галайвал къалурзавай вахтариз килигайла, и тарих ата-бубайрилай эгечIна, вири несилар хайи ва кьейи йисар къалурнавай вахтарив кьунвайди аквазва. Аквадай гьаларай, А.П. Бержеди ханар кьейи вахтар тайинардайла, эгер уцмийрин “Маджалисдин” хизандин кьилел атай бедбахтвилин гьакъиндай Бакиханован ихтилатдал амал авунвачтIа, гьар гьикI хьайитIани, а ихтилатдикай менфят къачунва.

Амма и кар Бержедин ахтармишунрив кьунвайдазни килиг тавуна, Бакиханова кхьенвай кьисади тажуб жедай гьиссер арадал гъизва. Монархдин хизандин дуван аквадай вахтунда, чарадан дердиникай хабар кьадай ксари гележегда тахтуна жедай бицIек къутармишун ва ам мад гьукумдин кьиле акъвазун — им авантюрный романдиз лайихлу сюжет я. Зур асирдин вахтунда  гьукумдаррин са кIвале аламатдин кьве дуь­шуьш хьана лагьай келимаяр кIе­лай­ла, абурукай сад лагьай дуьшуьш хьун мумкин кар я, амма кьвед лагьайди гьакIан къундарма я лугьудай фикир кьилиз къвезва.

 ( КьатI ама )

Бедирхан  Эскендеров

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Войти с помощью: 
Please enter your comment!
Please enter your name here